Tội phạm tấn công vào nhận thức và cảm xúc
* PHÓNG VIÊN: Thưa Thượng tá, Chỉ thị 30 có những điểm mới, đáng chú ý nào trong công tác phòng chống tội phạm lừa đảo công nghệ cao?
* Thượng tá, TS ĐÀO TRUNG HIẾU: Chỉ thị 30 tiếp cận vấn đề đấu tranh chống tội phạm trong tổng thể nhiệm vụ bảo đảm an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội và bảo vệ nền tảng của quá trình chuyển đổi số quốc gia.
Chỉ thị nhấn mạnh yêu cầu phòng ngừa chủ động. Nếu trước đây, trọng tâm thường là điều tra, truy bắt và xử lý đối tượng sau khi hành vi phạm tội đã xảy ra, thì nay Chính phủ nêu rõ yêu cầu nhận diện sớm nguy cơ, bịt kín các sơ hở trong quản lý nhà nước và xây dựng cơ chế phòng vệ ngay từ gốc. Phạm vi phòng chống lừa đảo được mở rộng sang quản lý dữ liệu dân cư, tài khoản thanh toán, SIM điện thoại, nền tảng số và dòng tiền điện tử, thay vì chỉ tập trung vào hoạt động nghiệp vụ của lực lượng công an.
Thông điệp mạnh mẽ được thể hiện trong Chỉ thị 30 là phòng chống lừa đảo trên không gian mạng không phải là trách nhiệm riêng của lực lượng công an mà là trách nhiệm chung của toàn bộ hệ thống chính trị, từ các bộ, ngành trung ương đến chính quyền địa phương, doanh nghiệp công nghệ và từng người dân. Trong kỷ nguyên số, bất kỳ lỗ hổng nào trong quản lý nhà nước cũng có thể bị tội phạm khai thác và chuyển hóa thành công cụ phạm tội.
* Trong môi trường số hiện nay, người dân cần cảnh giác với những thủ đoạn lừa đảo nào, thưa ông?
* Trước đây, hành vi lừa đảo chủ yếu dựa trên tiếp xúc trực tiếp và những thủ đoạn mang tính cá nhân, nhưng nay đã là “công nghiệp hóa lừa đảo”. Đã xuất hiện các đường dây lừa đảo xuyên biên giới, được tổ chức như doanh nghiệp ngầm và phân công vai trò chặt chẽ, từ khâu thu thập dữ liệu, xây dựng kịch bản tâm lý, giả mạo danh tính, điều hành hệ thống công nghệ cho đến việc tổ chức rửa tiền và tẩu tán tài sản.
Tội phạm mạng không chỉ tấn công vào tài sản mà còn tấn công vào nhận thức và cảm xúc. Với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI), tội phạm có thể giả giọng nói, giả hình ảnh và mô phỏng khuôn mặt, các tình huống thuyết phục được tạo ra, khiến nạn nhân tin rằng đang nói chuyện với người thân, cán bộ công an, nhân viên ngân hàng hoặc cơ quan nhà nước.
Điều đáng lo ngại là đối tượng lừa đảo không còn dựa vào trình độ công nghệ cao, mà dựa vào khả năng thao túng tâm lý. Tội phạm nghiên cứu kỹ những điểm yếu của con người như lòng tham, sự sợ hãi, cảm giác cô đơn, tâm lý đám đông và xu hướng tin tưởng vào những người hoặc tổ chức có thẩm quyền để thao túng, dẫn dắt nạn nhân. Vì vậy, cuộc chiến chống lừa đảo trước hết là cuộc chiến bảo vệ nhận thức của mỗi cá nhân.
Nâng cao năng lực tự vệ số
* Theo ông, đâu là những vấn đề cần sớm khắc phục để nâng cao hiệu quả phòng chống tội phạm lừa đảo?
* Theo tôi, lỗ hổng lớn nhất nằm ở sự phát triển không đồng đều giữa tốc độ chuyển đổi số và năng lực quản trị số. Trong khi tội phạm đã tận dụng hiệu quả dữ liệu lớn, AI và các nền tảng xuyên biên giới, thì cơ chế phối hợp, chia sẻ thông tin giữa các cơ quan chức năng vẫn còn những khoảng trống. Đó là việc phân tán dữ liệu giữa các ngành, lĩnh vực. Thông tin về dân cư, tài khoản ngân hàng, thuê bao và các giao dịch điện tử vẫn chưa được kết nối đầy đủ theo thời gian thực.
Chỉ cần chậm vài giờ trong việc phong tỏa tài khoản hoặc truy vết dòng tiền, tài sản đã bị chuyển qua nhiều lớp trung gian và tẩu tán ra nước ngoài. Tình trạng mua bán dữ liệu cá nhân, SIM rác và tài khoản ngân hàng vẫn chưa được kiểm soát triệt để. Nếu không xử lý tận gốc thì việc đấu tranh với tội phạm lừa đảo chỉ kiểu “xử lý hậu quả”.
Thách thức nữa là tính chất xuyên quốc gia của tội phạm này. Không ít đối tượng điều hành từ nước ngoài, sử dụng máy chủ đặt ở nhiều quốc gia khác nhau, khiến quá trình điều tra, thu thập chứng cứ điện tử và thu hồi tài sản gặp rất nhiều khó khăn. Về lâu dài, việc xây dựng một hệ sinh thái phòng chống lừa đảo hiệu quả đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa công nghệ, pháp luật và giáo dục xã hội. Chỉ khi dữ liệu được liên thông, dòng tiền được kiểm soát và các thiết chế bảo vệ được vận hành thống nhất mới có thể tạo ra một lá chắn đủ mạnh trước sự phát triển ngày càng tinh vi của tội phạm công nghệ cao.
* Làm thế nào để mỗi người dân không trở thành nạn nhân của các vụ lừa đảo trên không gian mạng, thưa ông?
* Người dân phải được trang bị năng lực tự vệ, có khả năng kiểm soát cảm xúc và tư duy phản biện. Các vụ lừa đảo thành công đều diễn ra trong thời điểm nạn nhân rơi vào trạng thái mất cân bằng tâm lý như hoảng loạn, sợ hãi, tham lam hoặc quá tin tưởng. Nguyên tắc là phải trì hoãn quyết định trong mọi tình huống liên quan tiền bạc và dữ liệu cá nhân. Bất kỳ yêu cầu chuyển tiền, cung cấp mã OTP hoặc truy cập vào đường dẫn lạ đều cần được xác minh qua nhiều kênh độc lập.
Xã hội cần hình thành một nền văn hóa an toàn số, mỗi công dân vừa có trách nhiệm bảo vệ bản thân vừa cảnh báo, chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ cộng đồng nhận diện các nguy cơ mới. Cuộc chiến chống lừa đảo trên không gian mạng không chỉ của ngành công an mà là cuộc chiến giữa tri thức xã hội với những thủ đoạn thao túng ngày càng tinh vi của tội phạm.
