Hình thành cách đây hàng ngàn năm, Hệ thống khai thác nước cổ Gio An do người Champa sáng tạo được các nhà khảo cổ và giới nghiên cứu trong nước, quốc tế đánh giá là công trình kiến trúc độc đáo, với kỹ thuật xếp đá dẫn nước ngầm và hệ sinh thái đặc trưng bao quanh.
Điểm nổi bật của hệ thống này là những chiếc giếng cổ thực hiện theo phương thức xếp kè đá dẫn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp và đời sống qua hệ thống bể lắng, vách ngăn và máng dẫn đều xếp bằng đá cuội.
Ông Trần Ngọc Châu, 70 tuổi, ở thôn Hảo Sơn, xã Cồn Tiên, cho biết mỗi giếng cổ đều có tên riêng như giếng Trạng, giếng Tiên, giếng Đào, giếng Son, giếng Gai, giếng Kình… Theo tục lệ xưa, giếng Ông dành cho đàn ông tắm, còn giếng Bà dành cho phụ nữ.
Cồn Tiên, vùng đất chuyển tiếp giữa miền núi và đồng bằng, từng là chiến trường ác liệt, nay khoác lên mình diện mạo trù phú, bình yên. Người dân địa phương cho rằng, nguồn nước dồi dào từ hệ thống giếng cổ góp phần làm nên sự đổi thay này, giúp phát triển các loại cây trồng có giá trị kinh tế như cao su, hồ tiêu, đặc biệt là rau liệt – loại rau được ví như “lộc trời”.
Bà Nguyễn Thị Tha ở thôn Hảo Sơn, xã Cồn Tiên, cho biết, trồng rau liệt không phân bón, thuốc trừ sâu và cũng không mất công chăm sóc. Rau sinh sống trên ruộng đá và phát triển nhờ nguồn nước ngầm chảy ra từ các giếng cổ, rất sạch nên có thể ăn sống ngay tại ruộng.
“Ruộng rau chia thành từng ô nhỏ, từng gia đình chăm sóc, từ 100-200m2 nằm xen kẽ dưới các ngọn đồi đất đỏ bazan với tổng diện tích khoảng 10ha, chủ yếu tập trung ở thôn Hảo Sơn. Gốc rau chỉ bám nhẹ trên đất đá và nguồn dinh dưỡng chủ yếu là chất lượng nước chảy từ hệ thống giếng cổ”, bà Tha chia sẻ.
Đầu vụ, người dân tận dụng những gốc rau còn sót lại từ vụ trước để nhân giống. Rau sinh trưởng nhanh, cho thu hoạch sau mỗi 15-20 ngày. Theo bà Tha, rau liệt đã được cơ quan chức năng chứng nhận là rau sạch, được thương lái thu mua ngay tại ruộng với giá khoảng 15.000 đồng/kg, có thời điểm lên 25.000 đồng/kg. Với khoảng 6 đợt thu hoạch trong 3 tháng, mỗi 100 m² có thể mang lại doanh thu 30-50 triệu đồng.
Hệ thống khai thác nước cổ Gio An trước đây có gần 100 giếng nước, do bom đạn của chiến tranh tàn phá, đến nay còn lại khoảng 30 giếng. Ông Lê Phước Hiếu, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Cồn Tiên cho biết, Hệ thống khai thác nước cổ Gio An được Bộ VH-TT-DL công nhận là di tích quốc gia từ năm 2001. Năm 2019, UBND tỉnh Quảng Trị có tờ trình đề nghị Bộ VH-TT-DL xem xét cho lập hồ sơ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt hệ thống di tích này.
“Cùng với giá trị kinh tế từ rau liệt và các loại cây trồng khác, di tích lịch sử văn hóa quốc gia Hệ thống khai thác nước cổ Gio An còn là điểm nhấn phát triển du lịch ở Cồn Tiên. Trong 2 năm 2025 và 2026, địa phương đón khoảng 70.000 - 100.000 lượt khách mỗi năm đến tham quan trải nghiệm”, ông Lê Phước Hiếu cho biết.
