Trong bối cảnh gian lận thi cử, bệnh thành tích chưa được khắc phục triệt để, điều quan trọng là phải chuyển mạnh từ tập trung phát hiện, xử lý vi phạm sang chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa; đồng thời đổi mới cách sử dụng kết quả học tập, thi cử trong đánh giá, xếp loại, thi đua, khen thưởng.
Những năm qua, công tác thi, kiểm tra, đánh giá trong giáo dục liên tục được đổi mới, hoàn thiện. Tuy nhiên, ở một số nơi, hoạt động này vẫn chưa phản ánh đúng thực chất chất lượng dạy và học. Gian lận, vi phạm quy chế thi, thiếu liêm chính trong học tập, nghiên cứu khoa học vẫn xảy ra, chẳng hạn như vụ sai phạm tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026. Những sai phạm này làm sai lệch kết quả đánh giá, ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực, uy tín ngành giáo dục và niềm tin của xã hội.
Nguyên nhân có cả sự thiếu nghiêm túc trong chấp hành pháp luật, quy chế của một bộ phận cán bộ quản lý, giáo viên; những bất cập trong tổ chức, giám sát và áp lực thành tích chưa được tháo gỡ.
Từ thực tế đó, Thủ tướng yêu cầu Bộ trưởng Bộ GD-ĐT tập trung chỉ đạo, triển khai đồng bộ các giải pháp phòng, chống gian lận, bảo đảm “học thật, thi thật” với những nhiệm vụ cụ thể phải hoàn thành ngay trong năm 2026. Một trong những yêu cầu quan trọng là không để tổ chức, cá nhân can thiệp trái quy định vào quá trình kiểm tra, đánh giá và thi.
Chỉ đạo của Thủ tướng cho thấy tính cấp bách của việc chấn chỉnh kỷ cương thi cử, xây dựng môi trường giáo dục trung thực, liêm chính, thực chất. Vấn đề đặt ra là ngành giáo dục, đặc biệt là Bộ GD-ĐT, phải thể hiện quyết tâm bằng những hành động cụ thể, triển khai đến nơi đến chốn.
Thời gian qua, nhiều chuyên gia, nhà giáo dục đã đề xuất các giải pháp mạnh mẽ nhằm lập lại trật tự trong học tập, thi cử. Trong đó có những đề xuất như bỏ hoàn toàn phương thức xét tuyển đại học bằng học bạ THPT nhằm hạn chế tình trạng chạy theo điểm số; lắp camera tại các phòng thi để ngăn ngừa gian lận. Tuy nhiên, các giải pháp này cần được xem xét thận trọng, bởi những biện pháp kỹ thuật hay thay đổi phương thức tuyển sinh sẽ khó phát huy hiệu quả nếu chưa xử lý được áp lực thành tích.
Điểm đặc biệt là Chỉ thị 37 yêu cầu không lấy riêng tỷ lệ người học khá, giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp hoặc kết quả thi làm căn cứ đánh giá, xếp loại, khen thưởng tập thể, cá nhân. Đây cũng là vấn đề khiến nhiều cán bộ quản lý, giáo viên trăn trở trong những năm qua. Bởi chừng nào điểm số, tỷ lệ tốt nghiệp vẫn là thước đo chủ yếu để đánh giá thành tích của nhà trường, giáo viên, chừng đó bệnh thành tích còn khó đẩy lùi.
Gần đây, Bộ GD-ĐT ban hành quy định kiểm tra định kỳ theo đề chung do sở GD-ĐT xây dựng, cung cấp cho các trường đối với một số môn học ở các lớp cuối cấp. Các trường THCS, THPT cũng được tổ chức kiểm tra, đánh giá định kỳ trên máy tính khi đáp ứng đủ điều kiện. Đề kiểm tra chung có thể góp phần hạn chế tình trạng “lạm phát” điểm số, nâng cao độ tin cậy của việc đánh giá học sinh. Song, nếu khâu coi thi, chấm thi, giám sát và sử dụng kết quả không nghiêm túc, đề chung vẫn có nguy cơ trở thành cuộc chạy đua thành tích giữa các trường.
Chỉ thị của Thủ tướng đã xác định rõ nhiệm vụ, trách nhiệm và thời hạn thực hiện trong năm 2026. Vấn đề còn lại là ngành giáo dục, các địa phương và từng cơ sở giáo dục phải triển khai đến nơi đến chốn, có kiểm tra, giám sát và đánh giá kết quả thực hiện. Muốn khắc phục bệnh thành tích, phải thay đổi từ cách đánh giá chất lượng giáo dục, đề cao trách nhiệm người đứng đầu và bảo đảm kết quả học tập, thi cử phản ánh đúng năng lực người học.
Và trên hết, phải làm cho học sinh, phụ huynh và xã hội nhận thức sâu sắc rằng, tương lai của các em chỉ có thể tươi sáng, kết quả học tập của các em chỉ có thể "đơm hoa kết trái" dựa trên nền tảng tri thức thực sự mà các em tự thân trau dồi, chứ không phải đi vay mượn. Có như vậy, yêu cầu học thật, thi thật, đánh giá thật mới thực sự đi vào cuộc sống, khẳng định những giá trị đích thực của giáo dục.
