Từ món bánh quê
Bắt đầu từ cuối năm 2025, dự án “Cổ nghệ nguyệt niên” khởi động hành trình chia sẻ giá trị truyền thống qua ký ức nếp nhà với những món bánh dân gian Nam bộ. Tháng 2-2026, dự án kết hợp cùng Bảo tàng Biệt động Sài Gòn - Gia Định (số 113A, đường Đặng Dung, phường Tân Định, TPHCM) tổ chức chuỗi hoạt động trải nghiệm phong tục ngày tết Nam bộ. Những món bánh dân gian được làm từ các nguyên liệu quen thuộc như gạo nếp, bột nếp, đậu xanh, dừa…
Tuy giản dị, nhưng để có một đòn bánh tét hay cái bánh ít dâng cúng ông bà là cả quá trình chuẩn bị tỉ mỉ: từ chọn nếp, ngâm đậu, cắt lá, chẻ lạt đến gói bánh và canh lửa khi nấu. Mỗi công đoạn đều chứa đựng kinh nghiệm và ý nghĩa trong nếp sống gia đình.
Tham gia buổi học gói bánh tét, Nguyễn Hoàng Mỹ Trân (27 tuổi, nhân viên văn phòng, ngụ phường Xuân Hòa) chia sẻ: “Bánh tét thì rất quen thuộc, nhưng đây là lần đầu tôi được tự tay gói bánh. Nguyên liệu dễ tìm, nhưng để gói thành đòn bánh đẹp lại khá kỳ công. Gói không chặt tay thì bánh dễ nong nước, mau hư; còn chặt quá khi nấu bánh lại dễ nứt. Rồi phải canh nước, canh lửa cho bánh chín đều. Chỉ khi tự tay làm mới hiểu hết cái hay trong món ăn truyền thống”.
Dự án “Cổ nghệ nguyệt niên” được khởi nguồn từ những ký ức tuổi thơ của Minh Nguyệt (người sáng lập dự án) khi cùng bà ngoại và mẹ chuẩn bị bánh tét mỗi dịp tết. “Tôi luôn nhớ cảm giác cả gia đình quây quần chuẩn bị gói bánh. Người đi cắt lá, người chẻ lạt, người ngâm nếp, đãi đậu… Khi mọi thứ sẵn sàng, mọi người vừa trò chuyện vừa chờ đến lượt dấn bánh bằng dây lạt, công đoạn cần kỹ thuật để đòn bánh đều và đẹp. Tôi nghĩ bạn trẻ hôm nay không hề thờ ơ với giá trị truyền thống, nhưng họ cần thêm những không gian trải nghiệm để hiểu và cảm nhận. Khi đã hiểu được cái hay, cái đẹp trong từng món bánh quê, chính các bạn trẻ - thế hệ tiếp nối, sẽ biết trân trọng và gìn giữ những giá trị mà ông cha đã dày công bồi đắp”, Minh Nguyệt chia sẻ.
Học cách cúi đầu
Dự án Tàng - The Culture Lab do một nhóm bạn trẻ thực hiện nhằm tái hiện và lan tỏa giá trị văn hóa trong đời sống đương đại. Thời gian qua, dự án đã tổ chức nhiều buổi chia sẻ về văn hóa đình làng Nam bộ, thu hút sự tham gia của nhiều bạn trẻ. Mới đây, tại Đình thần Sơn Trà (phường Tân Định, TPHCM), buổi chia sẻ về nghi thức chưng mâm cúng, nhạc lễ Nam bộ, đã thu hút nhiều bạn trẻ đến tìm hiểu. Thông qua mỗi nếp thờ, mỗi lễ vật dâng cúng, các bạn trẻ đã hiểu thêm về những nét văn hóa của ông cha, thứ đã lưu giữ sức mạnh tinh thần bền bỉ của cư dân phương Nam qua nhiều thế hệ.
Trước đó, Tàng - The Culture Lab tổ chức buổi giới thiệu về nhạc lễ Nam bộ, điểm nhấn là múa bóng rỗi Nam bộ - di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh năm 2016. Từ thế kỷ XIX, cư dân vùng đất Gia Định đã hình thành đời sống tâm linh phong phú, gắn với tín ngưỡng thờ các nữ thần như Bà Chúa Ngọc, Bà Chúa Động, Bà Thủy Long… Nhạc lễ Nam bộ được ví như một mạch ngầm thâm nghiêm trong đời sống văn hóa, vốn không dễ tiếp cận bởi gắn liền với các nghi thức tế tự. Tuy vậy, đây lại là nền tảng quan trọng hình thành nên nhiều làn điệu dân ca và đờn ca tài tử phương Nam sau này.
Trực tiếp xem và lắng nghe tiếng đàn, tiếng kèn, nhịp trống cùng phần thực hành diễn xướng dân gian múa bóng rỗi, bạn trẻ Lê Minh Như Ngọc (22 tuổi, ngụ phường Tân Thuận) chia sẻ: “Trước đây, tôi nghĩ múa bóng rỗi là nghi thức cúng kiếng, chỉ dành cho thế hệ ông bà, cha mẹ nhưng khi đến đây thấy rất nhiều bạn trẻ quan tâm. Những trải nghiệm như vậy giúp chúng tôi hiểu rõ hơn về sợi dây kết nối tâm linh đặc sắc của người phương Nam”.
Theo Văn Tín, thành viên dự án Tàng - The Culture Lab, từ việc tìm hiểu ý nghĩa của một nghi lễ đình làng hay hướng dẫn gói một đòn bánh tét, nhiều người trẻ đang từng bước chạm vào chiều sâu văn hóa của vùng đất mình đang sống. Trong những trải nghiệm tưởng như giản dị ấy, nếp nhà với tất cả ký ức và giá trị tinh thần, tiếp tục được nối dài qua các thế hệ.
